از اين بيان معلوم شد كه حضرت صادق - عليه السلام - در اين حديث شريف اوّل نظر به صور اعمال و مواد آنها فرموده ، و فرموده است : جزء صورى افضل از جزء مادى و نيت افضل از عمل است ، چنانچه گوييم : روح افضل از بدن است . و لازم نيايد كه عملِ بىنيتْ صحيح باشد ، و بدنِ بىروح بدن باشد ؛ بلكه به تعلق نيت به عمل و روح به بدن آن يك عمل و اين يك بدن گردد . و اين معجون مختلط از نيت و عمل و روح و بدن ، جزء صورى ملكوتى هريك افضل از جزء مادى مُلكى آن است . و اين معنى حديث مشهور است : « نية المؤمن خير من عمله » « 1 » . و در ثانى آن حضرت نظر فرموده به فناى عمل در نيت و ملك در ملكوت و مظهر در ظاهر ، و فرموده است : « ألا ، وإن النية هي العمل » . عمل همان نيت است ، و غيرِ نيّت چيزى در كار نيست . و تمام اعمال در نيات فانى هستند و از خود استقلالى ندارند . پس از آن ، استشهاد فرمود به قول خداى تعالى : قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ . هر كس بر شاكلهء خود عمل مىنمايد ، و اعمالْ تابع شاكلهء نفس است . و شاكلهء نفس گرچه هيئت باطنى روح و ملكات مخمّرهء در آن است ، لكن نيّاتْ شاكلهء ظاهريهء نفس‌اند . توان گفت كه ملكاتْ شاكلهء اوّليهء نفس ، و نيّات شاكلهء ثانويهء آن هستند ، و اعمال تابع آنهاست ، چنانچه حضرت فرموده است : شاكله نيّت است . و از اين‌جا ظاهر شود كه طريق تخليص اعمال از جميع مراتب شرك و ريا و غير آن ، منحصر به اصلاح نفس و ملكات آن است ، كه آن سرچشمهء تمام اصلاحات و منشأ جميع مدارج و كمالات است . چنانچه اگر انسان حبّ دنيا را به رياضات علمى و عملى از قلب خارج كند ، غايت مقصد او دنيا نخواهد بود ؛ و اعمال او از شرك اعظم ، كه جلب انظار اهل دنيا و حصول موقعيت در نظر آنهاست ، خالص شود و جلوت و خلوت و سرّ و علن او مساوى شود . و اگر با رياضات نفسانيه بتواند حبّ نفس را از دل بيرون كند ، به هر مقدارى كه دل از خودخواهى خالى شد خداخواه شود و اعمال او از شرك خفى نيز خالص شود . و

--> ( 1 ) - پيامبر فرمود : « نيت مؤمن بهتر از عمل اوست » . ( الكافي ، ج 2 ، ص 84 ، « كتاب الإيمان و الكفر » ، « باب‌النيّة » ، حديث 2 )